Fit & Gezond

Geen dutjes meer overdag! Radmilo interviewt Erik Scherder

Fit & Gezond

Hersenwetenschapper Erik Scherder (1951) is hoogleraar neuropsychologie aan de Vrije Universiteit van Amsterdam. Hij onderzoekt onder meer de relatie tussen bewegen en hersenfuncties. Hij vertelt aan Radmilo Soda hoe hij tegen veroudering aankijkt en wat je kunt doen om langer fit en gezond te blijven.

Laat ik beginnen met zeggen dat ik altijd naar wetenschappelijke studies kijk. Mijn mening is niet interessant, ik baseer me op wat daadwerkelijk onderzocht is. Het zit hem vaak in de nuance. Zo wordt er dikwijls negatief gekeken naar technologie, bijvoorbeeld in het geval van jongeren die gamen. Maar dat heeft ook positieve kanten. Kinderen die veel games spelen, trainen de pariëtale lob die verantwoordelijk is voor het ruimtelijk inzicht enorm. Als je kinderen een bepaalde taak geeft, zie je dat de gamers veel minder hersengebieden nodig hebben om tot een topprestatie te komen dan kinderen die niet gamen.

Leer iets nieuws

‘Onder ouderen zijn geen studies gedaan naar gamen. Maar als je iets nieuws gaat doen, zullen er altijd nieuwe verbindingen in de hersenen ontstaan. Het gaat om de cognitieve uitdaging, om teloorgang van de hersenen tegen te houden. Bijvoorbeeld met bordspellen of zogenaamde hersenkrakers. Als je jong bent, maar ook als je oud bent. Jammer alleen is dat het niet generaliserend werkt. Je leert het trucje wel beter, maar je bent de weg in de supermarkt nog steeds evenzeer kwijt. Voordeel is wel dat je een cognitieve reserve opbouwt. Dat kan gedurende je gehele leven en zorgt dat het langer duurt voordat ziekten als alzheimer zich ontwikkelen. Leer daarom dingen die je niet eerder hebt gedaan. Alles waarvan je denkt: dat is nieuw en kost me moeite. Doe een fotografie cursus, leer een instrument bespelen. Ook dat verbetert het geheugen. Helaas is de maatschappij juist gericht op minder en minder moeite, op comfort. Eigenlijk moet dat dus niet je doel zijn.’

Kauw en eet niet te zout

‘Ook ouderen van nu zijn anders dan vroeger. Ze werken met computers, gebruiken smartphones. Je ziet wereldwijd dat ouderen minder actief zijn geworden. Dat begint al met iets eenvoudigs als kauwen. Toch is kauwen ook voor je hersenen heel belangrijk. Het stimuleert de hippocampus, een structuur in de hersenen die essentieel is voor het geheugen.

Over voeding en het brein is veel discussie. Tot voor kort werden omega 3-vetzuren aangeraden voor de hersenen, maar als je kijkt naar de meta-analyses van onderzoeken is die wisselwerking toch niet echt bewezen. Wereldwijd wordt er bij ouderen wel goed gekeken naar bloeddruk en bloedvaten. Of je nu straks alzheimer ontwikkelt of een ander type dementie, altijd spelen die vaten een rol. Daarom is een inactieve leefstijl zo gevaarlijk. Houd overgewicht binnen de perken en eet beperkt zout. In veel supermarktvoedsel zit veel te veel zout. Dit zorgt voor een hoge bloeddruk.’

Versterk je spieren

‘Een ander probleem waar je echt zelf wat aan kunt doen, is de afname van je spiermassa. Naarmate je ouder wordt, lukt het veel mensen niet meer om goed op hun benen te staan. Dat komt met name door hun bovenbeenspieren, de quadriceps. Als je daar niet meer op kunt leunen en steun nodig hebt, is dat een slecht teken. Want met zwakkere quadriceps kun je geen trap meer op, en dat is juist voor je hartvaatstelsel essentieel; daarmee wordt ook de circulatie van het bloed in het brein bepaald. 

In het brein zitten twee soorten stoffen: grijze stof, oftewel de gebieden, en witte stof, oftewel de verbindingen. Die verbindingen zijn zeer afhankelijk van de doorbloeding. De meeste witte stof gaat naar de frontaalkwab. Als die achteruitgaat, merk je dat gelijk, terwijl dat deel verantwoordelijk is voor uitvoerende functies als plannen, initiatief nemen en gemotiveerd zijn. Als je niet beweegt, kan de frontaalkwab heel sterk in functie afnemen. Als iemand een paar dagen in het ziekenhuis ligt, vraag ik zijn arts: mag ik deze patiënt uit bed halen? De arts heeft daar meestal medisch gezien niks op tegen. Maar veel patiënten zeggen dan: ‘laat me maar liggen, ik vind het wel goed zo.’’ Zo snel gaat dat! Als je een paar dagen ligt, zakt de hele zaak in. Dat is puur vanwege die witte verbindingen. Er zijn wel eens mensen die tegen me zeggen: je hebt toen mijn leven gered door me uit bed te halen. Initiatief en motivatie zijn hersenfuncties die heel kwetsbaar zijn, zeker als je ouder wordt.’ 

Train je handkracht

‘Ook de handkracht is heel belangrijk. De sterfte van mensen neemt toe naarmate de handkracht verzwakt. De reden daarvan is dat mensen potjes niet open krijgen, waardoor ze minder eten, hun medicatie niet meer kunnen open maken, etc. Lang is gedacht dat het vooral belangrijk was het uithoudingsvermogen te trainen. Maar daar blijft het niet bij, ook spierversterkende oefeningen zijn belangrijk. Ook de reactiesnelheid hangt samen met de witte stof. We vinden het logisch dat als mensen ouder worden, de reactiesnelheid minder wordt. Witte stof dient om het signaaltje over te laten springen. Als de witte stof achteruitgaat, gaat het signaaltje trager en gaat je reactievermogen omlaag, en ga je bijvoorbeeld ook langzamer lopen. Dat moet je dus echt voorkomen. Het helpt als je sneller wandelt of de loopband een paar tandjes hoger zet. Daardoor nemen de kwaliteit en vitaliteit van de witte stof toe, en daarmee de hersenfuncties.’

Geen dutjes overdag

‘Er is meer dat je kunt doen om actief te blijven. Ik ben vooral bezig met de neurotransmitters. Als je kijkt naar het brein, heb je een groep kernen in je hersenstam die te maken hebben met het arousal system, de mate van opwinding. Bij oudere mensen is dat systeem heel kwetsbaar. Daarom zie je dat ouderen dutjes gaan doen overdag. Waardoor ze ’s nachts slecht slapen. Als je als spreker om vier uur ’s middags voor een groep ouderen staat, zie je ze inzakken. Dat is begrijpelijk, omdat hun systeem is verouderd. Dan kun je beter iets actiefs doen. In een verzorgingshuis is iedereen ‘under aroused’. Als je slaapt, verslapt je stofwisseling. En daarmee vergroot je de kans op ouderdomsziekten. Dit arousal system is heel kwetsbaar bij alle vormen van dementie, maar ook bij geestelijk gezonde ouderen. Je kunt het simpel activeren: met muziek, met lopen, met telefoneren, etc. Ga even wat doen als je inzakt.’

Niet te laat

‘Voor de huidige generatie ouderen is het zeker nog niet te laat. Tegen hen zou ik willen zeggen: zoek de combinatie op van lichamelijke inspanning en geestelijke uitdaging. Maar ik hoop vooral ook dat voor de kinderen die nu geboren worden bewegen en sporten een belangrijke plaats in hun leven innemen. Dat het normaal wordt en blijft. Dat is mijn missie.

Radmilo Soda en Voor de Dag slaan de handen ineen in een serie artikelen over gezond ouder worden. Het gehele interview is te lezen in het boek Seniority van Radmilo Soda. 


Auteur

Radmilo Soda

Radmilo Soda (Kroatië, 8 augustus 1972) is een bekende personal trainer. Hij ontwikkelde een methodiek waarin sport, voedingsadvies, fysiotherapie en coaching samenkomen in zijn sportstudio Soda Bodyfit in Amsterdam. Hij bracht in 2019 het boek Seniority uit, over fit en gezond oud worden.